بی اختیاری ادرار در سالمندان یکی از شایعترین و در عین حال پنهانترین مشکلات این سن است. خیلی از سالمندان بهعلت خجالت درباره نشت ادرار حرف نمیزنند، مصرف آب را کم میکنند، از مهمانی، مسجد، نماز جماعت و سفر فاصله میگیرند و دیر کمک میگیرند. این مقاله آموزشی است و جایگزین نظر پزشک نیست، اما یک راهنمای کامل برای بی اختیاری ادرار در سالمندان است تا انواع آن را بشناسید و با تمرین، نظم و مراقبت درست آن را کنترل کنید.
بی اختیاری ادرار در سالمندان بهمعنای نشت غیرارادی ادرار با سرفه، خنده، عطسه، بلند کردن جسم یا نرسیدن بهموقع به دستشویی است. این مشکل در زنان بهعلت زایمان و ضعف کف لگن و در مردان بهعلت بزرگی پروستات شایعتر است، ولی در هر دو جنس قابل درمان است. پنهان کردن مشکل و کم کردن آب، وضعیت را بدتر میکند و خطر عفونت، یبوست، زخم پوستی و زمین خوردن شبانه را بالا میبرد. بیشتر موارد با درمان ساده بهتر میشود و فقط موارد مقاوم به بررسی تخصصی نیاز دارد.
انواع بی اختیاری ادرار در سالمندان را بشناسید
۱. استرسی؛ نشت با فشار
نشت با سرفه، عطسه، خندیدن، بلند کردن جسم و بالا رفتن از پله دیده میشود. علت آن ضعف عضلات کف لگن و اسفنکتر است و با تمرین کگل خیلی بهتر میشود. در زنان بعد از یائسگی و زایمانهای متعدد شایعتر است. چاقی، یبوست مزمن و سرفه مزمن آن را بدتر میکند. این نوع معمولا با عفونت همراه نیست و بوی شدید ندارد، ولی در مهمانی و فعالیت بیرون آزاردهنده است.
۲. فوریتی و مثانه بیشفعال
نیاز ناگهانی و شدید و نرسیدن به دستشویی مشخصه آن است. مثانه بدون پر شدن کامل منقبض میشود. کافئین زیاد، یبوست، عفونت ادراری، اضطراب و مصرف زیاد مایعات یکباره آن را بدتر میکند. سالمند میگوید تا به دستشویی برسم خیس میشوم. نظم دستشویی، تمرین تأخیر ادرار و کاهش محرکها کمک میکند. در موارد مقاوم داروی شلکننده مثانه با نظر پزشک داده میشود.
۳. سرریزی؛ تخلیه ناقص
قطرهقطره آمدن، جریان باریک، زور زدن برای شروع و حس باقی ماندن، شایع در بزرگی پروستات، افتادگی مثانه، تنگی مجرا و داروهای خاص است. سالمند حس میکند مثانه کامل خالی نمیشود و کمی بعد دوباره نیاز دارد. نیاز به بررسی پروستات، سونوگرافی باقیمانده ادرار و آزمایش ادرار دارد. خوددرمانی در این نوع خطرناک است چون احتباس میتواند نارسایی کلیه بدهد.
۴. عملکردی؛ نرسیدن بهموقع
سالمند کنترل دارد ولی بهموقع به دستشویی نمیرسد؛ بهعلت درد زانو، ضعف، تاری دید، فراموشی، مسیر ناایمن یا لباس سخت. اصلاح محیط، همراهی مراقب، توالت سیار و لباس راحت مشکل را حل میکند. در آلزایمر متوسط، یادآوری منظم مهمتر از داروست.

علتهای شایع بی اختیاری در سالمندان
- ضعف عضلات کف لگن بعد از زایمان، یائسگی و افزایش سن و چاقی
- بزرگی خوشخیم پروستات در مردان بالای ۶۰ سال و تنگی مجرا
- یبوست مزمن، سرفه مزمن، سیگار و بلند کردن سنگین مداوم
- داروهای ادرارآور، خوابآور، ضدافسردگی، آنتیهیستامین و بعضی داروهای فشار و پارکینسون
- عفونت ادراری، سنگ مثانه، دیابت کنترلنشده با پرنوشی
- پارکینسون، آلزایمر، سکته مغزی، اماس و ضایعه نخاعی
- مصرف زیاد چای پررنگ، قهوه، نوشابه، شکلات و الکل
- کمتحرکی، ضعف عمومی و بستری طولانی
۱۰ راهکار خانگی و مراقبتی برای بی اختیاری ادرار در سالمندان
۱. تمرین کگل را درست و منظم انجام دهید
عضلات کف لگن را مثل نگه داشتن ادرار و گاز ۵ ثانیه سفت نگه دارید و ۵ ثانیه کامل شل کنید. روزی سه ست دهتایی، در حالت خوابیده شروع کنید بعد نشسته و ایستاده. شکم، باسن و ران را سفت نکنید و نفس را حبس نکنید. بعد از شش تا دوازده هفته منظم، نشت استرسی خیلی کمتر میشود. آموزش اول با ماما، فیزیوتراپیست کف لگن یا پزشک مهم است چون بیشتر افراد اشتباه انجام میدهند و عضله شکم را سفت میکنند. برای یادآوری، تمرین را به مسواک و نماز گره بزنید.
۲. نظم دستشویی و تمرین مثانه
هر دو تا سه ساعت یکبار، حتی بدون حس، به دستشویی بروید. اگر حس فوریتی آمد، نترسید و ندوید. بایستید، پنج بار انقباض سریع کف لگن بدهید، نفس عمیق بکشید و بعد آرام به دستشویی بروید. بهتدریج فاصله را ۱۵ دقیقه بیشتر کنید. شب قبل از خواب حتما بروید و برای سالمندان فراموشکار یادآوری مراقب لازم است. دفترچه دفع شامل ساعت، حجم تقریبی، نشت و محرک به پزشک کمک میکند تا نوع بیاختیاری مشخص شود.
۳. یبوست را درمان کنید
یبوست به مثانه فشار میآورد و بیاختیاری را بدتر میکند. آب کافی در طول روز، فیبر، سبزی، آلو بخارا، انجیر و فعالیت روزانه کمک میکند. زور زدن شدید در دستشویی کف لگن را ضعیفتر میکند، پس زیر پا چهارپایه کوتاه بگذارید و عجله نکنید. درمان همزمان یبوست و بیاختیاری، نتیجه هر دو را بهتر میکند.
۴. کافئین و محرکها را کم کنید ولی آب را قطع نکنید
چای پررنگ، قهوه، نسکافه، نوشابه، شکلات و دمنوش محرک زیاد، مثانه را تحریک میکند. عصر به بعد کمتر مصرف کنید. آب را در طول روز تقسیم کنید، نه اینکه قطع کنید. کمآبی ادرار را غلیظ، سوزشدار و بدبو میکند و خطر عفونت، یبوست و زمین خوردن را بالا میبرد. رنگ ادرار زرد روشن نشانه کافی بودن است.
۵. وزن، سرفه و یبوست را مدیریت کنید
کاهش حتی پنج کیلو وزن به نوع استرسی کمک میکند. سرفه مزمن، آسم کنترلنشده و سیگار را درمان کنید. از بلند کردن جسم سنگین پرهیز کنید و موقع بلند کردن، کف لگن را منقبض کنید و بازدم داشته باشید. یبوست مزمن را جدی بگیرید چون هر دو به یک عضله فشار میآورند.
۶. مسیر دستشویی را ایمن و سریع کنید
- توالت فرنگی با دستگیره کنار و ارتفاع مناسب، نه خیلی کوتاه
- چراغ خواب کمنور تا دستشویی و جمع کردن فرش لغزنده مسیر
- لباس راحت با کش آسان و بدون دکمه و بند زیاد
- صندلی توالت سیار کنار تخت برای شبهای سرد، ضعف شدید یا سرگیجه
- زنگ کمکی کنار تخت برای سالمندان تنها
مراقبت پوستی و بهداشتی در بیاختیاری طولانی
رطوبت طولانی باعث قرمزی، قارچ، زخم و عفونت میشود. پوشک مناسب و ضدحساسیت با سایز درست انتخاب کنید و مرتب عوض کنید؛ سایز تنگ زخم میسازد و سایز گشاد نشت میدهد. هر بار با آب ولرم بشویید و با حوله نرم کامل خشک کنید، مخصوصا کشاله ران و زیر شکم. کرم محافظ زینک طبق نظر پزشک بزنید. لباس نخی و گشاد بپوشید و ملحفه را خشک نگه دارید. اگر قرمزی که با فشار سفید نمیشود، تاول، زخم، بوی بد یا تب دیدید، سریع بررسی کنید. در مرکز وقت زندگی، آموزش مراقبت پوستی و انتخاب پوشک مناسب به مراقبان داده میشود.

دارو و جراحی؛ چه زمانی لازم است؟
برای مثانه بیشفعال گاهی داروی شلکننده مثانه با نظر پزشک داده میشود که خشکی دهان، یبوست و تاری دید میدهد و در سالمندان با احتیاط و دوز کم مصرف میشود. برای بزرگی پروستات داروهای شلکننده گردن مثانه و کوچککننده پروستات لازم است و در موارد مقاوم جراحی لازم میشود. لیزر، نوار حمایتی و جراحی افتادگی در زنان فقط در موارد انتخابی و توسط متخصص زنان انجام میشود. خودسرانه دارو قطع و وصل نکنید و عفونت ادراری را کامل درمان کنید چون خودش بیاختیاری میسازد. اگر احتباس، خون یا درد دارید، خوددرمانی نکنید.
چه زمانی برای بی اختیاری به پزشک مراجعه کنیم؟
- سوزش، تب، بوی بد ادرار، کدر بودن یا خون در ادرار
- ناتوانی کامل در ادرار، احتباس و درد زیر شکم و تب
- بیاختیاری ناگهانی بعد از سکته، زمین خوردن یا شروع داروی جدید
- زخم پوستی، عفونت مکرر، کاهش وزن بیدلیل و ورم پا
سوالات متداول درباره بی اختیاری ادرار در سالمندان
شایع است ولی طبیعی نیست. در بیشتر موارد با تمرین کف لگن، نظم دستشویی، درمان یبوست و گاهی دارو بهتر میشود. خجالت نکشید و برای بررسی مراجعه کنید چون کیفیت زندگی را خیلی بهتر میکند.
بله، اگر درست و منظم انجام شود. روزی سه ست دهتایی با نگه داشتن ۵ ثانیهای معمولا بعد از شش تا دوازده هفته اثر میدهد. آموزش اول با متخصص مهم است چون بیشتر افراد عضله اشتباه را سفت میکنند.
خیر. کمآبی ادرار را غلیظ و مثانه را تحریک میکند و خطر عفونت، یبوست و زمین خوردن را بالا میبرد. آب را در طول روز تقسیم کنید و عصر به بعد کمتر بنوشید، ولی قطع نکنید.
اگر با تب، سوزش، خون، احتباس کامل، درد شدید یا شروع ناگهانی بعد از سکته همراه باشد، باید سریع بررسی شود. زخم پوستی و عفونت مکرر هم نیاز به درمان دارد.
پوشک با سایز درست، جذب بالا و ضدحساسیت که مرتب تعویض شود. همراه آن شستوشو با آب ولرم، خشک کردن کامل و کرم محافظ لازم است. سایز را با راهنمای بسته تنظیم کنید.
جمعبندی: بی اختیاری ادرار در سالمندان قابل کنترل است و خجالت نباید مانع درمان شود. از امروز تمرین کگل، نظم دستشویی و درمان یبوست را شروع کنید. اگر با این راهکارها در شش تا هشت هفته بهتر نشدید یا علامت خطر دیدید، حتما به پزشک مراجعه کنید.
